بازتعریف نقش معدن در تشکیل ملی؛ لزوم گذار از برداشت سنتی به منفعت‌برداری دانش‌بنیان

امیرحسین کریمدادی_ مدیرعامل شرکت معدنی و صنعتی فولادسنگ مبارکه: معدنکاری ایران امروز در نقطه‌ای حساس از تاریخ خود ایستاده است؛ نقطه‌ای که در آن استمرار مسیر قبل، به معنی از دست رفتن مزیت‌های نسبی است، و اتخاذ رویکردهای فناورانه و بین‌رشته‌ای، ضامن بقا و رشد در چشم‌انداز آینده خواهد می بود. به‌رغم آنکه ایران با داشتن بیشتر از ۷۰ نوع ماده معدنی شناسایی‌شده و جایگاه دهم جهانی از نظر تنوع منبع های، از ظرفیت‌های منحصربه‌فردی برخوردار است، اما سهم واقعی این قسمت در زنجیره قیمت اقتصادی سرزمین، فاصله‌ای جدی با پتانسیل‌های زمین‌شناسی حاضر دارد.

یکی از مسائل بنیادین، تسلط رویکرد سنتی در همه لایه‌های معدن‌کاری است؛ از اکتشاف تا استخراج، بارگیری، خردایش، و تحویل ماده معدنی به صنایع پایین‌دست. بازدید‌ها مشخص می کند که میانگین عمق اکتشافات در سرزمین، زیاد تر کمتر از ۱۰۰ متر است، در حالی که در کشورهای معدنی پیشرو همانند کانادا، استرالیا و شیلی، عملیات اکتشاف تا اعماق بالای ۵۰۰ متر با دقت بالا انجام می‌شود. نبوده است داده‌های ساختاری ژئوفیزیکی و ژئوشیمیایی یکپارچه، ضعف در به‌کارگیری فناوری‌های سنجش از دور و مدلسازی پیشرفته، و عدم وجود سیستماتیک فناوری‌های داده‌محور در اکتشاف، جهت شده تا ذخایر عمیق و باارزش، تا این مدت دور از دسترس باقی بمانند.

در حوزه استخراج، چالش فرسودگی تجهیزات، پایین بودن منفعت‌وری عملیاتی، و عدم انطباق فرآیندهای برداشت با نیاز صنایع مصرف‌کننده، هم چنان پابرجاست. ماشین‌آلات معدنی در تعداد بسیاری از معادن فعال سرزمین، با میانگین سنی بیشتر از ۱۸ سال و راندمان‌های پایین‌تر از استانداردهای جهانی، علتافزایش هزینه استخراج به ازای هر تن ماده معدنی شده‌اند. این در حالی‌ست که در تعداد بسیاری از کشورهای معدنی، اتوماسیون تجهیزات، سیستم‌های پایش بلادرنگ شرایط ژئوتکنیکی، و طراحی انفجار بر پایه کنترل دانه‌بندی، جانشین راه حلهای متداول شده‌اند.

یکی از مثالهای ملموس در این حوزه، زنجیره فراهم سنگ‌آهک و دولومیت برای صنعت فولاد سرزمین است. کیفیت فیزیکی و شیمیایی این مواد، از جمله درصد خلوص CaO و MgO، نسبت LOI، وجود عناصر مزاحم همانند SiO₂ یا Fe₂O₃، و دانه‌بندی کنترل‌شده، مستقیماً بر کارکرد کوره‌های قوس الکتریکی و کوره بلند اثرگذار است. با این حال، در تعداد بسیاری از معادن، طراحی استخراج و فرآوری اولیه، بدون لحاظ نیاز نهایی صنایع پایین‌دست انجام می‌شود؛ قضیه‌ای که تبدیل افزایش ضایعات، افت راندمان متالورژیکی، و بالا رفتن مصرف انرژی در مرحله های بعدی می‌گردد.

تحول در معدن‌کاری، بدون تحول در زیرساخت داده، مقدور نیست. مفاهیمی نظیر معدن‌کاری هوشمند (Smart Mining)، مدل‌سازی زمین‌شناسی سه‌بعدی در زمان واقعی، پایش عیار در لحظه با سنسورهای طیف‌سنجی XRF و LIBS، و کنترل خودکار تجهیزات با پشتیبانی هوش مصنوعی، تنها وقتی اثربخش خواهند می بود که بستر داده‌های دقیق، مستمر و قابل مطمعن فراهم باشد. بدون داده، هیچ الگوریتمی کارا نیست و بدون تحلیل دقیق، هیچ تصمیمی بهینه نخواهد می بود.

در عین حال، یکپارچگی بین حلقه‌های زنجیره معدن تا صنعت، هم چنان یک نقطه‌ضعف استراتژیک در ساختار معدنی سرزمین محسوب می‌شود. قیمت واقعی ماده معدنی نه در نقطه استخراج، بلکه در تطابق دقیق ویژگی‌های آن با فرآیند صنعتی مصرف‌کننده تعریف می‌شود. از این رو، بازتعریف ربط معدن با زنجیره پایین‌دست، به‌اختصاصی در صنایعی همانند فولاد، یک الزام قطعی در طراحی آینده معدنی سرزمین است.

در افق بین‌زمان، بدون تحول مفهومی در سیاست‌گذاری، بازسازی اندوخته انسانی متخصص، و اندوخته‌گذاری در فناوری‌های نوین اکتشاف، استخراج و فرآوری، امکان منفعت‌برداری از ظرفیت‌های زمین‌شناسی ایران در سطح رقابت جهانی وجود نخواهد داشت. برنامه‌ریزی برای این تحول، نیازمند نگاه واقع‌بینانه، تصمیم‌گیری مبتنی بر داده، و عبور از شعار به سمت عملیات مهندسی موثر است.

هفته معدن نه فقطً یک مناسبت نمادین، بلکه فرصتی است برای بازاندیشی راهبردی در مسیر گسترش صنعتی سرزمین. آینده‌ معدنکاری ایران، تنها در سایه تلفیق دانش زمین، فناوری، اقتصاد و مدیریت ممکن خواهد می بود؛ آینده‌ای که با اصلاح امروز، از دل سنگ‌ها اغاز می‌شود.