دعوت مسئولان فرهنگی از معین و هنرمندان مهاجر برای بازگشت به ایران؛ پیشینه شکستهای قبلی و چالشهای موسیقی داخلی
مسئولان عالیرتبه فرهنگی در ایران بار دیگر از هنرمندانی که سالها در خارج از کشور زندگی میکنند، از جمله معین، بهروز وثوقی و بهرام بیضایی، برای بازگشت به خاک وطن دعوت کردهاند. این پروژه که ریشه در اواخر دولت اصلاحات دارد، ابتدا با فیلم سینمایی مکس به کارگردانی سامان مقدم در سال ۱۳۸۳ آغاز شد و سپس در دولت بهار به طور جدی پیگیری گردید. حبیب محبیان، خواننده ساکن لسآنجلس، با وعدههای فراوان به ایران بازگشت اما هرگز اجازه فعالیت هنری نیافت و در واکنش به بازگشت او، سید احمد خاتمی در نماز جمعه اعلام کرد ایران جای خوانندگان لسآنجلس نیست.
روایتهایی از بازگشت ارژنگ کاظمی، بینش بلور و ناهید خلخالی وجود دارد که در سکوت خبری مطلق رخ داده است. وزیر فرهنگ و ارشاد در مصاحبهای به طور ضمنی این بازگشتها را تایید کرد. بیژن مرتضوی، محمد خردادیان و جهان قشقایی نیز سفرهای مخفیانه به ایران داشتهاند؛ سفر خردادیان با بازداشت و حاشیههای سنگین همراه بود. با وجود این پیشینه، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی همچنان بر بازگشت معین اصرار دارد، اما جواب رسمی او تا کنون سکوت بوده است.
مقالهای از سوی یک مدرس دانشگاه و فعال فرهنگی، با استناد به گزارش اصفهانیا، تاریخچه موسیقی پاپ ایران را از دهه ۵۰ شمسی تا امروز مرور میکند. نویسنده معتقد است دهه ۵۰ دوره اوج شکوفایی موسیقی ایران بوده و هنرمندانی چون محمد حیدری، آندرانیک، صادق نجوکی، حسن شماعیزاده، انوشیروان روحانی، جهانبخش پازوکی، منوچهر چشمآذر، بابک رادمنش، اسفندیار منفردزاده، فرید زلاند، بیژن مرتضوی، کاظم عالمی، کاظم رزازان، سیاوش قمیشی، هما میرافشار، ایرج جنتیعطایی، شهیار قنبری، اردلان سرفراز، مسعود فردمنش، لیلا کسری، مسعود امینی، همایون هوشیارنژاد و تورج نگهبان در خارج از کشور، و همایون خرم، بابک بیات، ناصر چشمآذر، مجتبی میرزاده، پرویز مشکاتیان، مجید انتظامی، فرهاد فحرالدینی، شهداد روحانی، فریدون شهبازیان، علیرضا افکاری، بابک زرین در داخل سرزمین، پایههای موسیقی پاپ و کلاسیک را حفظ کردند.
در دهه ۶۰، حمل و پخش نوارهای کاست ترانههای قبل از انقلاب و لسآنجلسی جرم محسوب میشد و گشتهای ایست بازرسی خودروهایی که صدای چنین ترانههایی پخش میکرد را توقیف و سرنشینان را بازداشت میکردند. در دهه ۷۰، مردم به طور مخفیانه نوارهای ویدیویی ویاچاس تهیه میکردند تا موزیکویڈیوهای خوانندگان لسآنجلسی را تماشا کنند. بسیاری از این خوانندگان در شرایط سخت از مرزهای غربی مهاجرت کردند تا در فضایی بدون ممیزی، بدون پایین آوردن نوازندگان زن از صحنه، بدون لغو کنسرت و بدون فشار امنیتی فعالیت کنند.
در اواخر دهه ۷۰، گشایشی در فضای هنری رخ داد و خوانندگانی چون محمد اصفهانی، علیرضا عصار، ناصر عبداللهی، شادمهر عقیلی، مجید اخشابی، فریدون آسرایی، نیما مسیحا، حسین زمان، رضا یزدانی و امیر تاجیک پا به عرصه هنر گذاشتند. این خوانندگان از طریق شبکههای نمایش خانگی و تکثیر نوارهای ویدیویی و دیسکهای نوری شناخته شدند. صدا و سیما تنها چند سرود با تصاویر گل و بلبل پخش میکرد، در حالی که شبکههای ماهوارهای فارسیزبان ۲۴ ساعته ترانههای خوانندگان مهاجر را پخش میکردند. مجوزهای سختگیرانه برای تایید شعر، آهنگ، صدا و هویت خواننده، نوازنده و… باعث کاهش کیفیت آثار شد و شادمهر عقیلی در سال ۱۳۸۰ تصمیم به مهاجرت گرفت.
با راهاندازی شبکههای ماهوارهای در امارات متحده عربی در اواسط دهه ۸۰، فضایی برای رقابت با شبکههای لسآنجلس فراهم شد. خوانندگان داخلی تا حدی موفق شدند خود را معارفه کنند، اما هنرمندان لسآنجلسی از آزادی کامل در شعر، آهنگ، موزیکویڈیو و دسترسی به آهنگسازان، ترانهسرایان و نوازندگان چیرهدست برخوردار بودند. در دهه اخیر، تولید آثار هنری در حوزه موسیقی افزایش چشمگیری یافته، اما ظهور شبکههای اجتماعی و فناوریهای سمعیوبصری هزینههای تولید را کاهش داده و کمیت تولید را بالا برده است. این در حالی است که کیفیت قربانی کمیت شده تشکیل آلبوم توسط تکنسینهای کامپیوتر، عدم نواختن سازهای زنده، اصلاح آواز با نرمافزار، نبود دانش موسیقی و آموزش هنری، منجر به آثار بیکیفیت و کنسرتهای ضعیف شده است. برخی خوانندگان جرات اجرای زنده ندارند و از پلیبک استفاده میکنند.
وجود باندهای مافیایی در حوزه فرهنگ و هنر، محدودیتهای برگزاری کنسرت (نوازندگان زن، ممیزی ترانهها، فرآیند طولانی مجوز، لغو کنسرت توسط افراد نفوذی، عدم سالن استاندارد، تعطیلی سهماهه اجراها) باعث کاهش کیفیت کنسرتها شده است. این امر قشر مرفه و متوسط جامعه را به کنسرتهای هنرمندان خارج از کشور در کشورهای همسایه و اروپا سوق داده و سالانه چندین میلیون دلار ارز از کشور خارج میشود. سود مافیای موسیقی در برگزاری کنسرتهای بیکیفیت نیز قابلتامل است.
نویسنده معتقد است موسیقی لسآنجلس به تدریج به انزوا میرود و با فوت یا بازنشستگی هنرمندان نفسهای آخر را میکشد. سیاستگذاری وزارت فرهنگ در ۲۵ سال گذشته نشان میدهد موسیقی پاپ داخلی تثبیت شده و مرجعیت از لسآنجلس به داخل منتقل گردیده. انتظار میرود موسسات هنری و هنرمندان به افزایش کیفیت تولیدات و اجراها دقت کنند، هرچند سطح سواد موسیقی مخاطبان نیز پایین است و مردم به طور احساسی خواننده را جستجو میکنند. برخی افراد تنها به دلیل جذابیت ظاهری یا شهرت قبلی (بازیگران، ورزشکاران) مخاطب جذب کردهاند.
صدا و سیما در ۴۶ سال گذشته اهمیتی به موسیقی نداده و حتی شکل سازها از قاب تلویزیون نمایش داده نشده. حق و حقوق مادی و معنوی هنرمندان مراعات نشده و قانون کپیرایت برای این سازمان مفهومی ندارد. سالها قطعات بیکلام هنرمندان لسآنجلسی (بیژن مرتضوی، پرویز رحمانپناه، فرید فرجاد، حسن شماعیزاده) بدون اجازه پخش شده، اما از نام بردن آهنگسازان و نوازندگان واهمه دارند. استاد مجید انتظامی در مصاحبه با خبرآنلاین اعلام کرد آثار او بدون اجازه درصدا و سیما منفعتگری میشود، اما پاسخ او موسیقی خوب نساز بوده است.
نویسنده سرنوشت هنرمندانی چون محمدعلی فردین، ناصر ملکمطیعی، استاد گلپا، ایرج خواجهامیری، ایرج مهدیان، جواد یساری، عباس قادری و حبیب را مرور میکند که در انزوا، بیاعتباری و بیاعتنایی دستگاههای فرهنگی به سر بردند. حبیب که قربانی کمپین تبلیغاتی دولت بهار شد، تا آخر عمر قفل خاموشی بر لب داشت و در سال ۱۳۹۳ درگذشت. اکنون با وجود این پیشینه تلخ، از معین، وثوقی، بیضایی و… دعوت به بازگشت میشود. سوال اینجاست آیا این دعوتها انحراف افکار عمومی از بحران اقتصادی است یا تحول واقعی سیاستهای فرهنگی؟ اگر دوم، مسئولان باید صدا و سیما را مکلف کنند آثار این هنرمندان را پخش کند. اما با توجه به سیاستهای فعلی، این امر محال به نظر میرسد؛ اخیرا مجری صدا و سیما به دلیل نام بردن از هایده و معین مورد حمله قرار گرفت و کنسرت اصفهان به دلیل حضور نوازنده زن لغو شد. چگونه میتوان اطمینان داد معین، شهروند آمریکایی، اقامت بیدردسر و فعالیت هنری در ایران خواهد داشت؟
نویسنده در پایان به معین توصیه میکند اگر تصمیم به بازگشت دارد، تور خداحافظی را در ایران برگزار کند تا اگر کنسرت لغو شد، سرنوشت حبیب، گلپا و ایرج مهدیان را نداشته باشد. هرچند بازگشت معین در شرایط حاضر، بازگشتی برای آغاز یک آخر خواهد بود.
