سیره اخلاقی و علمی امام باقر (ع)؛ الگوی خدمت به جامعه و نشر معارف اهلبیت

سیره اخلاقی و علمی امام باقر (ع)؛ الگوی خدمت به جامعه و نشر معارف اهلبیت, هفتم ذیالحجه سالروز شهادت امام محمد باقر (علیهالسلام) است، امام پنجم شیعیان که لقبی چون باقرالعلوم، شاکر، صابر و هادی بر او نهادند؛ زیرا دریاى دانش را شکافت و اسرار علوم را آشکار ساخت. کنیه او ابوجعفر بود و مادرش فاطمه دختر امام حسن مجتبی (ع) بود، از این رو نسبت شریفهاش از طرف مادر به سبط اکبر و از طرف پدر به امام حسین (ع) میرسید.

پدرش حضرت سیدالساجدین، امام زینالعابدین، علی بن حسین (ع) میباشند. تولد، دوران امامت و بستر تاریخی حضرت باقر (ع) در روز جمعه سوم صفر سال ۵۷ هجری در مدینه متولد شدند و کودکی را در کنار جدشان سیدالشهداء (ع) در کربلا سپری کردند.

این دوره با انقراض امویان، برخاستن عباسیان، مشاجرات سیاسی، ظهور مدعیان و جعل احادیث به نفع قدرتهای حاکم همراه بود. در چنین فضایی، امام باقر (ع) و پس از ایشان امام صادق (ع) از موقعیت مساعد روزگار برای نشر تعالیم اصیل اسلام و پایهریزی دانشگاه تشیع و علوم اسلامی بهره بردند. مکتب تربیتی و پرورش شاگردان محضر امام باقر (ع) مرکز علماء، راویان حدیث، خطیبان و شاعران بود. در این مکتب علم و فضیلت به مردم آموزش داده میشد.

یکردند و با مؤمنان گشادهرو و مصافحهکننده بودند.

ایشان میفرمودند مصافحه کردن کدورتهای درونی را از بین میبرد و گناهان دوطرف همچون برگ درختان در فصل خزان میریزد. کار و تلاش در اوج زهد و تقوا روایتی معروف از محمد بن منکدر، از زهاد معروف آن عصر، حکایت دارد که در روزی گرم تابستانی امام را در مزارع در حال کار با کارگران دید.

بیاید، در حالت اطاعت خدا است؛ چرا که با این کار خود را از تو و دیگران بینیاز میسازم. این پاسخ بن منکدر را به تسلیم و اعتراف رساند که من خواستم شما را موعظه کنم، اما شما مرا راهنمایی کردید. وجود سازنده و تأثیر علمی در جامعه امام باقر (ع) هرگز زندگی خود را وقف فراهم معاش نکردند، بلکه همت اصلیشان وجود سازنده و مؤثر در جامعه بود.

محققان بر این باورند که امام باقر (ع) و امام صادق (ع) بنیانگذار دانشگاه اهلبیت هستند که نزدیک به شش هزار رساله علمی از فارغالتحصیلان آن به ثبت رسیده است. حسن بن علی الوشاء میگوید نهصد شیخ راوی حدیث را در مسجد کوفه یافتم که همه از امام باقر (ع) و امام صادق (ع) نقل میکردند. فقیهترین مردم در آغاز سلسله فقیهان نیز از شاگردان این دو امام بودند.

مبارزه عقیدتی و مواجهه با حکومت اموی امام (ع) به جای قیام مسلحانه که شرایطش مساعد نبود، نشر معارف اسلام و فعالیت علمی را ترجیح دادند. این مسیر باعث آزار و اذیت دستگاه خلافت شد، تا جایی که هشام بن عبدالملک ایشان و امام صادق (ع) را به دمشق احضار کرد. در محفل تیراندازی هشام، امام باقر (ع) با کمال مهارت نه تیر پیاپی به نشانه زدند و هشام را خشمگین ساختند.

سپس در بحثی درباره رهبری و خلافت، امام صفات امام معصوم را تشریح کردند که غاصب قدرت را غمگینتر کرد. برخی تاریخنگاران نوشتهاند ایشان را در دمشق زندانی کردند، اما چون زندانیان به ایشان معتقد شدند، ایشان را رها و با پیک سریع به مدینه بازگرداندند. وصیت شهادت و حکمت محفل منی از دلنشینترین وصایای امام (ع) به امام صادق (ع) وقف مقداری از مال برای ده سال در ایام حج و در منی (محل رمی جمرات) بود تا محفل عزاداری برپا شود.

علامه امینی در الغدیر مینویسد این وصیت برای آن است که اجتماع بزرگ اسلامی در آن مکان مقدس با پیشوای حق آشنا شود و راه ارشاد را پیش بگیرد. این نهایت حرص بر هدایت مردم و نجات از گمراهی است. شهادت و میراث حضرت امام محمد باقر (ع) پس از نوزده سال و ده ماه عمر شریف، در هفتم ذیحجه سال ۱۱۴ هجری در سن ۵۷ سالگی در مدینه به وسیله هشام مسموم شدند و در بقیع به جوار پدرشان به خاک سپرده شدند.

فرزندان ایشان هفت نفر بودند که معروفترینشان امام جعفر صادق (ع) است. سیره اجتماعی امام، آینه زندگی شریفانه موحدان است؛ جامعیت، دقت به علم، عبادت و اصلاح جامعه در ایشان به هم پیوسته بود، نه جدا از هم.