لزوم تحکیم خاطرات مشترک در اصفهان

اصفهان امروز_ راضیه چنگیز نائین :‌در شهری همانند اصفهان که کوچه‌به‌کوچه‌اش پر از خاطره است، «حافظه جمعی» میراثی از قبل و اندوخته‌ای برای آینده است. هر نسل، با همه تفاوت‌هایش، در امتداد همان قصه‌ای زندگی می‌کند که نسل‌های پیش از او روایت کرده‌اند؛ قصه‌ای از مدرسه‌ها، خیابان‌ها، محله‌ها و آدم‌هایی که هر کدام تکه‌ای از هویت این شهر را ساخته‌اند. اما در روزگاری که شدت تغیرات اجتماعی و فناوری، زمان مکث و یادآوری را از ما گرفته، بعضی اوقات ملزوم است به قبل بازگردیم؛ نه برای توقف در آن، بلکه برای بازشناسی ریشه‌هایی که تا این مدت در دل ما زنده‌اند.

یکی از زیباترین نمود‌های این برگشت، همین گردهمایی‌ها و دیدارهایی است که بر محور خاطرات مشترک شکل می‌گیرند؛ همانند گردهمایی تازه دانش‌آموزان قدیمی مدرسه بهشت‌آیین اصفهان، مدرسه‌ای با پیشینه‌ای درخشان که سال‌ها مأمن علم‌آموزی، دوستی و رشد برای نسل‌های گوناگون بوده است. تصاویری که از این دیدار انتشار شد، نه فقطً چندچهره لبخندزدن بین دیوارهای قدیمی، بلکه بازتابی از پیوندی انسانی بین نسل‌ها و اقشار گوناگون می بود.

مدرسه بهشت‌آیین، برای تعداد بسیاری از اصفهانی‌ها به‌خصوص دختران، تنها یک مکان آموزشی نیست؛ بلکه بخشی از حافظه عاطفی شهر است. همان حیاطی که صبح‌های سریع، با صدای زنگ و هیاهوی دانش‌آموزان بیدار می‌شد، اکنون در حافظه تعداد بسیاری از آن نسل‌ها، نماد سادگی و رفاقت است. این مدرسه، همانند ده‌ها مدرسه و پاتوق قدیمی دیگر، نه فقط تاریخ دارد، بلکه «حس» دارد؛ احساسی که در دل جمع‌هایی همانند گردهمایی تازه مجدد زنده می‌شود.

در نگاه جامعه‌شناسان شهری، شهرهایی زنده می‌همانند که شهروندانشان با آنها پیوند عاطفی دارند. این پیوند نه از سنگ و سیمان، بلکه از خاطرات ساخته می‌شود. هنگامی گروهی از هم‌مدرسه‌ای‌ها سپس از سال‌ها در همان حیاط قدیمی همدیگر را می‌بینند، در واقع بخشی از روح شهر را احیا می‌کنند. این چنین دیدارهایی یادآور این مسئله‌اند که «اصفهان» تنها مجموعه‌ای از بناها و خیابان‌ها نیست؛ بلکه مجموعه‌ای از توانایی‌های زیسته، از دوستی‌ها، ناکامی‌ها، معلم‌ها و زنگ‌های تفریح است.

در دنیای امروز که همه چیز مجازی شده، این چنین گردهمایی‌هایی اهمیت بیشتری اشکار می‌کنند چرا که انسان بدون خاطره، ریشه ندارد. هر بار که گروهی از شهروندان دور هم جمع خواهد شد تا قبل را مرور کنند، در حقیقت در حال بازسازی «مطمعن اجتماعی» می باشند. در این دورهمی‌ها، آدم‌ها به خود و به یکدیگر یادآوری می‌کنند که تا این مدت چیزهایی هست که قیمت با هم بودن را دارد. این یعنی احیای اندوخته اجتماعی، همان چیزی که پایه دوام هر جامعه‌ای است.

از این منظر، رویدادهایی نظیر گردهمایی دانش‌آموزان بهشت‌آیین، فراتر از یک خاطره‌بازی ساده است؛ یک کنش فرهنگی است. کنشی که می‌تواند الگویی برای دیگر نهادها و محله‌ها باشد. چه خوب است که این چنین سنت‌هایی در دیگر مدارس، مساجد، محلات و حتی سازمان‌های قدیمی شهر نیز تداوم اشکار کند. اصفهان پر از مکان‌هایی است که می‌توانند به کانون‌های بازآفرینی خاطره جمعی بدل شوند؛ از دبیرستان‌های قدیمی گرفته تا سینماهایی که سال‌ها میزبان نخستین توانایی‌های جمعی مردم این شهر بوده‌اند.

حقیقت آن است که شهرهایی که پیوند خود را با قبل از دست بدهند، دیریازود از درون تهی خواهد شد. هنگامی کودکی در مدرسه‌ای تازه‌تأسیس درس می‌خواند و چیزی از تاریخ مدارس شهرش نمی‌داند، بخشی از آن پیوست فرهنگی را از دست می‌دهد. هنگامی مغازه‌دار جوانی در چهارباغ می‌ایستد بی‌آنکه بداند روزگاری همین‌جا محل قدم‌زدن نسل‌هایی از مردم بوده، ارتباطش با بافت تاریخی شهر گسسته می‌شود. تحکیم خاطرات مشترک، یعنی تداوم روایت اصفهان؛ روایتی که از دیرباز تا امروز، نه فقط در میدان نقش‌جهان و پل خواجو، بلکه در دل مردم این شهر جریان دارد.

احتمالا زمان آن رسیده است که نهادهای فرهنگی، شهرداری و حتی آموزش‌وپرورش، برنامه‌ریزی جدی‌تری برای احیای این چنین توانایی‌هایی داشته باشند. می‌توان تقویمی از «دیدارهای خاطره» در شهر تشکیل کرد؛ روزهایی که مدارس قدیمی، محلات تاریخی یا مؤسسات فرهنگی درهای خود را به روی شاگردان و شهروندان قدیمی باز کنند. حتی می‌توان موزه‌ای از خاطرات جمعی اصفهان ساخت؛ موزه‌ای که در آن، هر عکس و دفتر و کارت دانش‌آموزی یا حتی نیمکت قدیمی، روایتی از قبل را نقل کند.

اصفهان شهر میراث است؛ اما میراث فقط در کاشی و گنبد نیست، در حافظه آدم‌ها است. اگر این حافظه را تحکیم نکنیم، اگر این حلقه‌های انسانی را جدی نگیریم، دیریازود شهر تبدیل می‌شود به نمایشی قشنگ اما بی‌جان.

در نهایت باید او گفت، قیمت این چنین اتفاقاتی در ادامه‌دادن است. مهم نیست چند نفر همراه شوند یا چه مقدار عکس و ویدئو در شبکه‌های اجتماعی انتشار شود، مهم آن است که این روح جمعی در شهر زنده بماند. اصفهانِ امروز به همان اندازه که نیازمند گسترش، فناوری و زیرساخت است، به خاطره نیز نیاز دارد؛ خاطره‌ای که نه در کتاب‌ها، بلکه در دل انسان‌ها جریان دارد. گردهمایی دانش‌آموزان بهشت‌آیین، یادآوری ساده اما ژرفی می بود از این حقیقت که ریشه‌ها، اگرچه در خاک قبل‌اند، اما تا این مدت می‌توانند شاخه‌های فردا را جان ببخشند.