تحلیل گسل‌های زواره و نقش برداشت آب زیرزمینی در افزایش لرزه‌خیزی

اصفهان در مهرماه ۱۴۰۴ یک دفعه به کانون دقت زمین‌لرزه‌های سرزمین تبدیل شد و رکورد دلواپس‌کننده 65  زمین‌لرزه را در کارنامه خود به ثبت رساند. در حالی که آمار کلی لرزه‌خیزی سرزمین نسبت به سال قبل افت مشخص می کند، فعال شدن مکرر گسل‌ها در شمال شرق اصفهان، سوال‌های جدی را درمورد تحول الگوی لرزه‌خیزی و پایداری زیرساخت‌ها نقل کرده است. 

این لرزه‌ها، به گفتن یکی از با اهمیت ترین و تأثیرگذارترین اتفاق‌های زمین‌شناسی، مدام در مناطق لرزه‌خیز همانند استان اصفهان وجود و فعالیت چشمگیری داشته‌اند. سال ۱۴۰۴ اما نقطه‌عطفی در این عرصه محسوب می‌شود؛ چون استان اصفهان ناظر افزایش دیدنی و متمرکز فعالیت‌های لرزه‌ای می بود که این قضیه الزام بازدید دقیق‌تر چندجانبه درمورد تعداد، قوت، نقاط رخداد و آثار این زمین لرزه‌ها را ایجاب می‌کند. بر پایه گزارش‌های رسمی و موثق انتشار شده از سوی مرکز لرزه‌نگاری کشوری مؤسسه ژئوفیزیک دانشگاه تهران، استان اصفهان در مهرماه سال ۱۴۰۴ با ثبت ۶۵ زمین‌لرزه، با فاصله قابل توجهی نسبت به دیگر مناطق، نه تنها لرزه‌خیزترین استان سرزمین لقب گرفت، بلکه رکورددار بیشترین تعداد تکانه‌های زمین در مقیاس ماهانه شد.

تحلیل آماری و لرزه‌نگاری: تفاوت فاحش آمار اصفهان و میانگین کشوری

آمار کلی زمین‌لرزه‌های ثبت‌شده در سرزمین در مهرماه ۱۴۰۴ به ۵۳۴ مورد و در آبان ماه به ۱۲۶ مورد رسید که سهم اصفهان با 65  مورد در کل کشوری، زیاد دیدنی است. مسئله‌ای که اهمیت این نوشته را مضاعف می‌کند، روال کلی آمار لرزه‌نگاری سرزمین است: آمار کل زمین‌لرزه‌های ثبت‌شده در قیاس با زمان شبیه سال قبل، کاهشی ۱۳.۷ درصدی و در قیاس با میانگین ماهانه سال ۱۴۰۳ نیز کاهشی ۶.۵ درصدی را مشخص می کند. این افت عمومی در تعداد زمین‌لرزه‌ها، در کنار افزایش شدید لرزه‌خیزی در اصفهان، قویاً حاکی از تحول الگوی لرزه‌خیزی و فعال‌تر بودن و تمرکز تنش‌ها در گسل‌های مناطق گوناگون در دوره‌های گوناگون وقتی است. این گزارش‌ها حاکی از تحول الگوی لرزه‌خیزی در بازه‌های گوناگون وقتی و فعال‌تر بودن گسل‌های مناطق گوناگون در دوره‌های گوناگون است.

نیرومندترین اتفاقات لرزه‌ای ماه، زلزله‌ای با بزرگای 5.3 ریشتر می بود که در تاریخ ۱۱ مهرماه در حوالی زواره استان اصفهان به ثبت رسید. این تکانه که در عمق نسبتاً کم ۱۰ کیلومتری رقم خورد، در کنار ۹ زمین‌لرزه دیگر با بزرگای بیشتر از ۴ ریشتر، ماه مهر را به یکی از پرتکانه‌ترین دوره‌های تازه تبدیل کرد. کمترین بزرگی گزارش شده در استان نیز نزدیک به 3.5 ریشتر است که در نقاطی همانند مهاباد و زواره اتفاق افتاده است.

آمار و توزیع جغرافیایی زلزله‌ها: از زواره تا اردکان

در توزیع جغرافیایی، فعالیت لرزه‌ای غالباً در شرق و شمال شرق اصفهان، به‌اختصاصی در شهرستان‌های اردستان، نطنز، زواره و مهاباد متمرکز بوده است. مطابق گزارش‌ها، زلزله‌ها در ۷ منطقه از استان رخ داده‌اند و بیشترین تعداد زمین لرزه‌ها مربوط به شهرستان‌های زواره، اردستان، نطنز و مهاباد بوده‌اند. این مناطق با وجود داشتن گسل‌های فعال، دارای جمعیتی قابل دقت بوده و تخریب و خسارات احتمالی در آن‌ها جهت نگرانی است. در هفته اول آبان‌ماه نیز شهر اردکان بیشترین فعالیت لرزه‌ای را توانایی کرد.

در قیاس با دیگر نقاط سرزمین، استان‌های کرمان با ۵۱ و خراسان رضوی با ۴۸ زمین‌لرزه در رتبه‌های بعدی لرزه‌خیزی قرار گرفتند. در استان تهران نیز ۴ زمین‌لرزه ثبت شد که بزرگترین آن با بزرگای ۲.۴ در منطقه آبسرد رخ داده است.

تحلیل زمین‌شناختی: گسل‌های امتدادلغز و عوامل تشدیدکننده لرزه‌خیزی

زمین لرزه‌های سال ۱۴۰۴ عمدتاً در محدوده‌های گسل‌خیز اصفهان رخ داده‌اند. گسل اردستان، گسل زفره، گسل‌های انار و پهنه گسل‌های کاشان از با اهمیت ترین گسل‌های فعال استان می باشند که زلزله‌ها به طور اشکار در نزدیکی آن‌ها روی داده است.

سازوکار زمین‌شناختی این گسل‌ها دارای ماهیت امتدادلغز راستگرد و فشاری است که مشخصه مهم منطقه ایران مرکزی است. این سازوکار پیچیده و فعال، خود عرصه‌ساز آزادی انرژی در دوره‌های گوناگون است. با این حال، کارشناسان دلایل فراتر از چرخه طبیعی را نیز در تشدید این حالت مؤثر می‌دانند:

• تشدید فعالیت گسل‌های مرکزی: وجود فعالیت مستمر و افزایش حساسیت گسل‌های فعال مرکزی ایران.

• بحران آب و تنش زمین: افزایش برداشت‌های غیرمجاز و بی‌رویه از منبع های آب زیرزمینی می‌تواند به طور جدی بر روی تنش‌های درون پوسته زمین در منطقه اثرگذار باشد. تخلیه این مخازن زیرزمینی، بار داخل بر پوسته را تحول داده و می‌تواند در تحریک گسل‌ها و وقوع زمین‌لرزه‌های کم‌قوت و متوسط نقش بسزایی داشته باشد.

• گسترش شهرسازی در مناطق پرریسک: جمعیت بالا و گسترش شهرسازی، به‌اختصاصی در مناطق مجاور گسل‌خیز، بدون مراعات کامل استانداردهای مقاوم‌سازی، سطح ریسک را به شدت افزایش داده و تخریب و خسارات احتمالی در آن‌ها جهت نگرانی جدی است.

• عوامل محیطی: تغییرات اقلیمی و عوامل محیطی که به گمان زیادً علتافزایش زمین‌لرزه‌های کم‌قوت شده است.

پیامدهای جزئی و الزام عمل های ترمیمی و پیشگیرانه

اگرچه بزرگ‌ترین زلزله‌های ثبت شده قوت متوسطی داشتند، اما تکرار این تکان‌ها علتابراز برخی آثار و خسارات جزئی شده است. ترک‌خوردگی در سازه‌های قدیمی و نقص‌های جزئی در برخی ساختمان‌ها به علت لرزش‌های متوالی قطعی به ثبت رسیده‌اند.

مهم‌تر آنکه، بناهای تاریخی واقع در مناطق زلزله خیز، به‌اختصاصی در زواره، از صدمه‌های ناشی از زلزله در امان نبوده‌اند و ترک خوردگی‌هایی در برخی اماکن تاریخی گزارش شده که نیازمند ترمیم و مقاوم‌سازی سریع و تخصصی است.

برای افت ریسک ناشی از وقوع زمین لرزه‌های مکرر و قوت متوسط، اتخاذ عمل های زیر از سوی نهادهای مسئول و مردم الزامی است:

• مقاوم‌سازی: برنامه‌ریزی جامع برای مقاوم‌سازی بافت‌های مسکونی و بناهای تاریخی اختصاصی در مناطق گسل‌خیز.

• مدیریت بحران: تحکیم زیرساخت‌های مدیریت بحران و تشکیل سیستم‌های هشدار به موقع.

• پایش: پایش و تحقیق مستمر لرزه‌خیزی توسط مؤسسات تخصصی جهت شناخت بهتر روندهای لرزه‌ای.

• مدیریت منبع های آب: مدیریت پایدار منبع های زیرزمینی و افت برداشت‌های غیرمجاز جهت افت تنش‌های زمین‌شناسی.

 سال ۱۴۰۴ با ثبت رکورد 65 زمین‌لرزه، نقطه عطفی در لرزه‌خیزی استان اصفهان محسوب می‌شود. دقت به این حقیقت و اتخاذ سیاست‌های علمی و مدیریتی در عرصه مقاوم‌سازی و مدیریت بحران، در کنار کنترل عوامل انسانی مؤثر بر زمین‌لرزه‌ها، می‌تواند به افت خسارات مالی و جانی در آینده پشتیبانی شایانی نماید. انتظار می‌رود پژوهش‌های جامع و مستمر در عرصه لرزه‌خیزی استان، به منظور شناسایی دقیق‌تر خطرها و ارتقاء ایمنی جامعه، بطور جدی ادامه یابد.