الزام تشکیل وفاق بر روی نشان اصفهان

رها کیوان: هفتمین نشست از سلسله نشست‌های حافظه و شهر با نوشته «از استعاره تا نشانه؛ تحلیل نشان شهرداری اصفهان در گذر زمان» برگزار شد. 

 افسانه کامران پژوهشگر مطالعات فرهنگ دیداری در هفتمین نشست از سلسله نشست‌های حافظه و شهر که با نوشته «از استعاره تا نشانه؛ تحلیل نشان شهرداری اصفهان در گذر زمان» برگزار شد، اظهار کرد:  در بازدیدی که تابستان امسال از موزه تاریخ شهرداری اصفهان داشتم دریافتم که این موزه با راه اندازه گنجینه اسناد و اشتراک‌گذاری این اسناد در وب این امکان را برای پژوهشگران و علاقمندان تاریخ معاصر فراهم کرده است تا با جستجو در این اسناد به زوایای مغفول مانده تاریخ و فرهنگ شهر اصفهان در تاریخ معاصر ایران و نقش بلدیه در آن دست یابند. برای همین من با دقت به علایق مطالعاتیام کار روی اسناد نشان شهرداری اصفهان را اغاز کردم. محور او گفت و گو امروزم ابتدا درمورد تغییرات و چگونگی تکوین نشان شهرداری این شهر از سال 1335 تا 1369 بر پایه اسناد است و در ادامه به تحلیل استعاری نشانی که مرحوم مرتضی ممیز طراحی کرده است (نشان جاری شهرداری) خواهم پرداخت. مطابق اسنادی که در مرکز اسناد ایران حاضر بوده و در کتاب نشان شهرداری‌های ایران به چاپ رسیده است،

ایده این که هر شهری نشان مخصوص خود را داشته باشد از سال‌های 1320 اغاز شد اما درسال‌های 1330 به نظر رئیس زمان سازمان پرورش‌بدنی که به وزارت سرزمین داده شد این حرکت اغاز گشت. علت آن هم این می بود که بر این باور بودند هر تیم ورزشی در هر شهر باید پرچم و نشان مخصوص به آن شهر را داشته باشد.

این نظر هشت سال سپس یعنی 1338 اجرایی شد و تهیه آرم یا نشان شهرها به اتحادیه شهرداری‌ها واگذار شد. در ابتدا برای این که شهرداری‌های شهرهای ایران به لزوم داشتن آرم و پرچم ترغیب شوند مقالاتی در مجلات گوناگون چاپ شد و مطالعاتی درمورد این که در اکثر شهرهای غربی و حتی همسایگانی چون پاکستان و ترکیه نیز هر شهر نشان و پرچم مخصوص به خود را دارد انجام شد. از این جهت به نظر می‌رسد که در ابتدا بین نشان شهری و نشان شهرداری یک شهر تمایزی قائل نبودند و در واقع آن را یکی می‌دانستند و یا حداقل متولی نشان شهری و عکس یک شهر را بلدیه آن شهر می‌دانستند.   فرایند نشان‌دار کردن شهرهای ایران فرایند شگفت و غریب و طویل مدتی بوده است و به نظرم از شگفت‌ترین این مسیرها هم می توان به تصویب و وفاق نهایی بر نشان شهرداری اصفهان اشاره کرد چراکه اصفهان به گمان زیاد به علت سابقه تاریخی و جایگاه آن در گردشگری و … جزو اولین شهرهایی بوده که نشان پیشنهادی سازمان شهرداری‌ها را دریافت کرده است.  این پژوهشگر فرهنگ دیداری در ادامه سخن بگویید‌هایش اشاره کرد که در عکس العمل به طراحی نشان برای شهرهای ایران همه شهرداری‌ها عکس العمل یکسانی نداشتند، دسته‌ای از شهرها نشان طراحی شده از طرف اتحادیه شهرداری‌ها را پذیرفتند و حق‌الزحمه طراح را پرداختند، عموما در شهرهایی که انجمن شهر نداشتند فرایند تصویب نشان شهر هم راحت‌تر بوده است.  دسته‌ای دیگر کپی مطرح را دریافت کردند و وجه را هم پرداختند اما هیچ زمان از آن نشان منفعت گیری نکردند و دسته سوم شهرهایی بودند که مطرح را دریافت کردند،  اما وجه را پرداخت نکردند چراکه نشان طراحی شده را مشابه با ویژگی‌های شهر و معرف نشان شهر خودشان نمی‌دانستند. اصفهان جزء این دسته شهرها بوده است.  کنش‌های مقاومت و استدلال، چانه زنی با مسئولان بالادستی کشوری و این چنین دیگر نهادها و انجمن‌ها در اصفهان در اقناع و یا رد نشان طراحی شده در شهرداری اصفهان در چهار دهه (40 تا 70) زیاد دلنشین دقت است. 

این پژوهشگر فرهنگ دیداری با گفتن این که قبل از طراحی اختصاصی نشان برای شهرها، اکثر شهرداری‌ها از نشان رسمی ایران در آن زمان  و بعدتر از نشان اتحادیه شهرداری‌های سرزمین منفعت گیری می‌کردند و نشان جداگانه‌ای نداشتند، افزود: در آن زمان، ولادیمیر رومانوفسکی سفارشی از اتحادیه شهرداری‌های ایران دریافت و نشان این اتحادیه را برگرفته از نمادهایی همانند عکس دروازه دولت تهران، شیر و کلید طراحی می‌کند. او با اشاره به اولین نشان اختصاصی که برای شهرداری اصفهان طراحی شد، او گفت: برای من زیاد مهم است که ساز و کار خواست نشان در 60 یا 70 سال پیش در ایران را مطابق اسنادی که همین گنجینه موزه فراهم کرده است بهتر و دقیق‌تر بدانیم ؛ برای مثال این که طراح بر پایه چه منطقی و یا چه مشخصاتی طراحی نشان یک شهر را طراحی می‌کرده؟ شیوه دریافت مطرح، اصلاح و مطرح پیشنهادات و انجام تغییرات به چطور‌ای بوده است و عرف حق‌الزحمه در دوره‌های متفاوت برای این چنین کاری چه مبلغی بوده است؟

قسمت مهمی از این سوال‌ها را می‌توان با همین اسناد و پرونده هایی جواب دادکه در گنجینه اسناد موزه شهرداری اصفهان فراهم آمده است. در ابتدا (بین سال‌های 35 تا 38) شیوه انجام کار این‌گونه بوده است که ابتدا هر شهرداری موظف می بود ویژگی‌های تاریخی، جغرافیایی، فرهنگی و معماری شهر را به اتحادیه شهرداری‌ها در قالب متنی ارسال کند. بر پایه این متن طراح (رومانوسکی) یک مطرح تهیه میکرد و در دو نسخه اصل و کپی به اتحادیه تحویل می داد. کپی مطرح به شهرداری طی نامه‌ای رسمی ارسال می‌شد و شهرداری‌ها موظف بودند تا پیشنهادات خود یا انجمن شهر را به طراح منتقل کنند و یا مطرح را بپذیرند و وجه حق‌الزحمه را نیز بپردازند که مبلغ 1500 ریال بوده است. مطابق اسناد شهرداری اصفهان چند شاخصه در گروه‌ها و انجمن‌های مرتبط با نشان و پرچم مطرح می‌شده که یکی از آنها او گفت و گو انطباق‌پذیری مطرح در ابعاد متفاوت است و یا این که نشان معرف ویژگی قبل و حال شهر اصفهان هست یا نه؟ کامران با اشاره به اسبق رومانوسکی فرمود: ولادیمیر رومانوفسکی یکی از مرموز یا مبهم‌ترین شخصیت‌های تاریخ معاصر ایران است، او زاده سمرقند بوده و ملیت افغانستانی داشته است، مدتی در سیستان و قائنات سرکنسول شده و مقالاتی در خصوص اسلحه و لباس نظامی از او در مجلات بازدید‌های تاریخی چاپ شده است، در اسناد شهرداری اصفهان از او با نوان پرفسور آرم شناسی یاد شده است که باتوجه به شرایط فرهنگی و هنری ایران در دهه 40 خورشیدی شگفت و خنده دار است؛ چراکه در آن زمان هم دانشکده هنرهای قشنگ سال‌ها بوده که تاسیس شده می بود هم سازمان سمعی و بصری و اداره طراحی گرافیک داشته ایم و هم طراحان برجسته‌ای که تحصیلات و توانایی در طراحی نشان داشته اند.

حداقل تصویرسازی و گرافیک مجلات و آگهی‌های مطبوعاتی چاپ شده در مجلات به ما این را مشخص می کند که ادعای این پروفسور آرم شناسی می‌تواند جعلی و دروغین باشد. دلنشین اینجاست که اسناد مشخص می کند که رومانوفسکی در سال 1345 طرف دولت اتحاد جماهیر شوروی به وزارت خارجه ایران برای گسترش فعالیت‌های فرهنگی و آموزشی و هنری معارفه می‌شود اما بعد از مدتی اشکار می‌شود که جاسوس است و در قاچاق اسلحه فعالیت می‌کند. رومانفسکی با دقت به شناختی که از سلاح و پرچم و لباس نظامی داشته است بعد از آزادی از زندان در موزه جنگ مشغول به فعالیت می‌شود. برای همین شگفت نیست که قسمت مهمی از نشان‌هایی که برای شهرهای ایران طراحی کرده است از عناصر جنگی و نظامی چون سپر، نیزه، قلعه و شمایل سربازان و نمادهایی از این دست منفعت گیرد. یقیناً با دقت به کاربرد گسترده بیرق در جنگ‌ها و اهمیت نمادهای نزدیک پرچم برای کشورها چندان هم بی ربط نیست. 

کامران تصریح کرد: اصفهانی‌ها آرم طراحی شده توسط رومانوسکی را نپذیرفتند و هزینه آن را پرداخت نکردند. چراکه اصفهان با سابقه ای که در فرهنگ و هنر دارد و به علت برخورداری از فرهنگ دیداری غنی مطرح پیشنهادی را نپذیرفت و شهردار زمان اصفهان تصمیم به راه اندازی یک گروه مشورتی گرفت تا در این کمیته تخصصی نشان شهرداری بازدید شود. احتمالا باید این ابتکار شهرداری اصفهان را که عده‌ای از استادان و هنرمندان اصفهانی چون صنیع زاده، بهادری، هنرفر ، بهشتیان و میناسیان را برای تصمیم‌گیری در این خصوص جمع کرده، کاری دلنشین دقت باشد. چراکه بعدتر به علت اعتراضاتی که در دیگر شهرها و شهرداری‌های به وزارت سرزمین اظهار می‌شد در نهایت تصمیم گرفته می‌شود تا کمیسیونی در اتحادیه شهرداری برای تصمیم‌گیری و مشورت در این خصوص شکل گیرد و افرادی چون هوشنگ سیحون، محسن مقدم، علی آذرگین و … عضو آن بودند. ماحصل کار این کمیسیون تصویب 13 نشان برای مراکز استان‌ها بوده که متاسفانه در سال 51 تعطیل شد و این کار ادامه نیافت. در اسناد شهرداری اصفهان فهمید می‌شویم که شهرداری اصفهان در دهه 40 رویه ای زیاد تخصصی را برای تصمیم‌گیری اتخاد کرده می بود. شکل‌گیری آن گروه مشورتی در شهرداری تبدیل اراعه پیشنهاداتی در طراحی نشان شهر اصفهان شده می بود برای مثال در همان جلسات مرحوم بهشتیان نظر خواهند داد از مطرح قوس آذر که در کاشیکاری سر در قیصریه حاضر است می‌توان منفعت گیری کرد و یا از استعاره اصفهان نصف‌جهان و ترکیب این دو ایده به آقای صنیع زاده واگذار می‌شود اما چیزی از پیش مطرح‌های ایشان نیافتم. این چنین در دهه‌های سپس پشتیبانی خواستن برای طراحی این نشان  و انجام طراحی در قالب برگزاری مسابقه در بین دانشجویان دانشکده هنرهای قشنگ با جایزه‌ای به مبلغ 5000 ریال نیز قابل دقت است.  این پژوهشگر فرهنگ دیداری او گفت: داستان طراحی نشان ادامه اشکار می‌کند و  مدتی عکس پرجزئیاتی از گنبد مسجد شاه و اسلیمی نشان شهرداری اصفهان بوده و بعدتر نشان انتزاعی‌تری که برگرفته از  ترکیب اسلیمی و طاقی جناغی است اما گویا هم چنان بدنه فکری و فرهنگی شهرداری اصفهان به وفاقی در این خصوص نرسیده است. از این رو با انقلاب اسلامی و تغییرات حاصل از گفتمان‌های این انقلاب، شهرداری اصفهان به زمان یک دهه از نشان جمهوری اسلامی ( الله) منفعت گیری می‌کند تا این که در سال 69 نشان جاری شهرداری اصفهان توسط مرحوم ممیز طراحی می‌شود.او خاطرنشان کرد: مرحوم ممیز کانسپت «اصفهان نصف جهان» را طراحی کرد، او کره‌ای را به گفتن نماد جهان در نظر گرفت، نصف این کره، مطرح اسلیمی، گل یا برگ است، احتمالا بتوان او گفت اولین بار رومانفسکی تلاش کرده می بود به این استعاره وجه دیداری بدهد و در سپری که مابین سرباز و شاهزاده صفوی است از آن منفعت گیری کند. در طراحی استاد ممیز این استعاره به طور عکس و کاملا منطبق با اصول طراحی نشانه طراحی شده است. چراکه به کارگیری استعاره‌های شناختی در گفتن و قابل فهمیدن کردن مفاهیم انتزاعی در همه زبان‌ها کاربردی روزمره دارد، مرحوم ممیز نیز تلاش کرده تا از استعاره عمیق منبع و ظرف منفعت گیری کند و شهر اصفهان را به مثابه منبعی از فرهنگ، هنر و خلاقیت و رشد و پویایی که وزن آن با نصف جهان برابری می‌کند طراحی کند. شهر اصفهان چونان ظرف یا محل نگهداری و مکانی برای ذخیره و گنجینه معرفتی و فرهنگی نصف جهان در ادوار مخلتف در نظر گرفته شده است.

شهر به مثابه متن

در ادامه این نشست، علی سجادیه دبیر هنری نشست با گفتن این که در نشانه‌شناسی شهری شهر را به مثابه متن می‌بینیم، او گفت: رمزگذاری نشانه‌ها به شخصیت‌شناسی شهر پشتیبانی می‌کند، چون تعلیق در عکس قابل نمایش است و در نشان شهری با پشتیبانی این تعلیق به شخصیت شهر پی می‌بریم.  او افزود: این تعلیق نه تنها در نقش و هنر خطاطی، فرش و باغ و قلمکار ایرانی، بلکه حتی در سازه‌های معماری نیز دیده می‌شود، مفاهیم فلسفی عظیمی در این سازه‌ها وجود دارد که نمونه آن را در طراحی مسجد شیخ لطف الله مشاهده می‌کنیم.  سجادیه اظهار کرد: ما حتی در میدان نقش جهان نیز تقارن نمی‌بینیم، این میدان نیز به نحوه هوشمندانه‌ای طراحی شده و تعلیق در آن دیده می‌شود.  او با گفتن این که مرحوم ممیز لوگوی شهر اصفهان را آگاهانه و مبتنی بر تاریخ و مفاهیم تعلیقی طراحی کرده است، او گفت: مطرح اسلیمی در دل یک نیم کره، برگشت به مفاهیم سنتی است که از دل خطوط نصف جهان بیرون آمده است. 

آرم سازمان‌های شهرداری اصفهان هم‌خانواده خوبی با نشان مهم شهرداری نیستند

مهدی روشنایی دیگر دبیر هنری نشست نیز با مطرح این که مسئولان شهر چطور به اهمیت یک نشان خوب شهری پی می‌برند، او گفت: انتخاب این نشان اهمیت بالایی دارد و دقت به هنر طراح برای ترسیم  این نشان اثرگذار شهری نیازمند احترام به هنر طراح  و فهمیدن برند است.  او افزود: ما خوشبخت هستیم که در دورانی وجود داریم که مسئولان این فهمیدن را داشته‌اند و با احترام به هنر طراح، این چنین نماد موثری را برای شهرداری اصفهان انتخاب کرده‌اند. روشنایی او گفت: با همه محاسن ذکر شده، این آرم نماد شهر نشده است و علت آن باید بازدید شود. نزدیک بودن و طول عمر داشتن، دو عامل مهم در طراحی یک آرم موثر و ماندگار است که آرم شهرداری اصفهان بر همین مبنا، هم چنان نزدیک و زنده است، اما ما سپس از این با یک مشکل روبه رو می‌شویم و آن طراحی آرم‌های متنوع و بدون ربط با این آرم برای سازمان‌های شهرداری است، چون این آرم‌ها هم‌خانواده خوبی با آرم مهم شهرداری نیستند. 

او تصریح کرد: مشکل مهم اینجاست که بعضی اوقات مدیران در خصوص موضوعی تخصص ملزوم را ندارند ولی در آن عرصه تصمیم‌گیری می‌کنند و طبیعتا نتیجه کار آن‌ها خوب نخواهد می بود.  دبیر هنری نشست اظهار کرد: راهکار حل این مشکل نظرخواهی مسئولان از متخصص امر است، این چنین شهرداری برای اشکار کردن یک شخصیت گرافیکی، نیازمند فونت اختصاصی، گویا، قابل فهمیدن و مشابه با شخصیت شهر و تعریف رنگ برای سازمان مرکزی خود و سازمان‌های وابسته است. 

آشفتگی لوگوهای شهرداری اصفهان ریشه در تفرق دارد

مصطفی نباتی نژاد رئیس مرکز پژوهش‌های شورای اسلامی شهر اصفهان نیز در این نشست با اشاره به شخصیت آرم شهرداری اصفهان و آرم سازمان‌های زیرمجموعه، او گفت: مرکز پژوهش‌های شورای اسلامی شهر اصفهان دو سال پیش مطالعاتی مقدماتی در خصوص آشفتگی لوگوهای شهرداری اصفهان انجام داد، ریشه این نوشته عمیق است و بخشی از آن به تفرق برمی‌گردد که یک کلان‌روال در جامعه امروز ما محسوب می‌شود.  او با گفتن این که مدیران ذیل هر سازمانی به بهانه این که در حال جدا گانه شدن می باشند، تمایزی بین خود و دیگر سازمان‌ها تعریف می‌کنند، افزود: در همین جهت برخی سازمان‌های شهرداری نیز بر پایه اساسنامه‌ای که از قبل داشتند گفتن می‌کنند که این سازمان‌ها، سازمان شهرداری نیستند و سازمان شهر اصفهان می باشند و چندین دفعه این ادبیات را از زبان مدیران ادوار گوناگون سازمان نوسازی و بهسازی و … شنیده‌ام، بر پایه اساسنامه،‌ رئیس شورای این سازمان‌ها استاندار اصفهان، یقیناً این نوشته صوری است چون همه منبع های و بودجه و عملیات آن‌ها بر پایه مصوبه شورای اسلامی شهر تعیین می‌شود، این سازمان‌ها شامل تاکسیرانی، نوسازی و بهسازی و قطار شهری است.

 نباتی‌نژاد تصریح کرد: واگرایی ساختاری و سیستمی ریشه این نوشته است، این چنین نبوده است مدیریت واحد شهری و حرکت شهرها به سمت پرچم اختصاصی جهت این تفرق شده که مانع از تحقق هم افزایی می‌شود، همان طور که در شهرهای اروپایی می‌بینیم که سه پرچم شامل پرچم کشورشان، یورو و شهرشان را قرار خواهند داد.

 این نوشته در سازمان‌های ما نیز دیده می‌شود که جهت می‌شود همگرایی محقق نگردد.  او تصریح کرد: اولین قدم برای رهایی از این تفرق و یکپارچگی شخصیتی آرم‌ها، تشکیل وفاق بر روی برند اصفهان است که به دلایل گوناگون تا بحال شکل نگرفته است، در دهه قبل یک ابتکار به طور شتابان از سوی قسمت خصوصی شکل گرفت و برند اصفهان را به شکل جدا گانه تعریف کرد که باید مورد واکاوی اساتید قرار گیرد و چه خوب است در این چنین جلساتی، طراحان هم وجود اشکار کنند و دلایل فنی و هنری خود را در خصوص طراحی‌های انجام شده بگویند.